Oświecenie
Tematy najczęściej opratowywone przy oświeceniu:
Refleksja o człowieku, jego naturze i świecie
Twórcy oświecenia wobec spraw państwa i narodu
Walory twórczości Ignacego Krasickiego
* Śmiech w walce o poprawę świata na przykładzie literatury oświeceniowej
Podróż jako motyw i pretekst do przekazania przesłań oświeceniowych
autorów
Bohaterowie wieku powieści - Guliwer, Robinson, Kandyd. Jakie wartości
prezentują ?
Przykłady:
Refleksje o świecie i naturze człowieka w utworach
pisarzy oświecenia europejskiego
Komentarz do tematu
W zaproponowanym wyżej poleceniu nie ma metafor czy zawiłego cytatu. Jego
istotą jest przedstawienie poglądów oświeceniowych twórców na temat człowieka
i świata. Nie kładź więc nacisku na biografie pisarzy czy przedstawienie przygód
bohaterów ich utworów! Na początek wybierz dzieła, które należałoby
wykorzystać. Pamiętaj, że ich lista nie zależy tylko od ambicji Twojego nauczyciela!
Samodzielnie poszukaj ciekawych tekstów spoza kanonu lektur.
Jak zacząć?
Oto jedna z możliwych propozycji - wstęp uatrakcyjniony metodą pytań:
Jaki jest cztowiek? Z natury zły czy dobry? Zależny od świata czy kształtujący
go zgodnie ze swoją wolą? Te pytania nurtują pisarzy i filozofów
od czasów najdawniejszych. Twórcy oświecenia nie byli w t ym względzie
wyjątkiem, zwłaszcza że w tej jasnej, rozumnej epoce znów cztowiek
stał się głównym przedmiotem zainteresowania. W oświeceniowych
utworach można znaleźć wiele refleksji na temat ludzi i stworzonego
przez nich świata.
Rozwinięcie
Najprostsza i najbardziej schematyczna kompozycja takiej pracy: po kolei przedstawić
ważne utwory europejskiego oświecenia. Na pewno w ten sposób można
zrealizować temat, ale lepiej nie oczekiwać wówczas oceny wyższej niż dostateczna.
Dlaczego? Nie uda się zauważyć w tak skonstruowanej pracy bardzo istotnej
umiejętności - problematyzowania. Celem wypracowania nie jest przecież
ćwiczenie przepisywania notatek z omówionych lektur! Raczej należałoby szukać
podobieństw i różnic, zależności między tekstami. Ujęcie problemowe pozwoli
także uniknąć łączenia kolejnych cząstek ogranymi sformułowaniami typu:
„Kolejnym ważnym utworem jest... Jako następny przykład chcę przywołać...".
O czym pisać w rozwinięciu? Jaki jest świat według Woltera, Rousseau, Swifta,
na czym polega krytyczna wizja świata zawarta w powieściach lub powiastkach
filozoficznych. Oto przykłady sformułowań:
Na czym polega krytyczny obraz rzeczywistości?
Kandyd Woltera to powiastka filozoficzna, będąca dyskusją z poglądem
Leibniza i podobnych doń optymistów, którzy twierdzą, że „żyjemy na
najlepszym z możliwych światów". Czy rzeczywiście tak jest? Wolter
mnoży przykłady ludzkiego okrucieństwa (wojna!), niesprawiedliwości,
głupoty. Pokazuje pogoń za pieniędzmi, nietolerancję. Tragedią
świata jest brak równości i wzajemnego szacunku. Rodzina nie zezwala
na związek Kandyda i Kunegundy, bo jego ród nie jest aż tak starożytny.
W takim świecie przegrywają prawdziwe uczucia, zamiast miłości pojawia
się pusta, cyniczna gra.
Cztowiek jest z natury dobry czy zły?
Wolter uznałby, że jednak zty. Przecież to właśnie ludzie stworzyli okrutny
świat, nie umiejąc zapanować nad własnymi słabościami. „Jesteśmy
wszyscy ulepieni ze słabości i błędów" - pisał w Tolerancji. Bardzo
pesymistyczne spojrzenie na ludzką naturę znajdziemy także
w Podróżach Guliwera. Jonathan Swift pokazuje ludzkie ograniczenia.
Nie umiemy uczyć się ani panować nad sobą. Inaczej widzi ludzi Jean
Jacques Rousseau. Człowiek jest z natury dobry, ale demoralizuje go
cywilizacja. Także zdaniem Diderota natura ludzka jest dobra - jeśli człowiek
jej zaufa, osiągnie szczęście.
Jak w pełnym zła świecie odnaleźć sens życia, zachować równowagę psychiczną?
Zdaniem Woltera, nie pomogą w t ym władza, majątek ani nawet filozofia.
Nie pomoże także miłość - Kandyd dostrzeże to, gdy połączy się
w końcu z Kunegundą. Jedynym źródłem szczęścia okaże się praca. Po-
wiastkę Woltera kończy wskazówka: „Trzeba uprawiać nasz ogródek".
Jean Jacques Rousseau widzi lekarstwo w powrocie do natury, w prostocie,
która jest najważniejszą z ludzkich cnót. Według niego należy kierować
się w życiu uczuciami, nie wyłącznie rozumem.
Człowiek jest zależny od przeznaczenia czy pozostaje panem własnego losu?
Przygody Robinsona Crusoe na bezludnej wyspie są pochwałą ludzkiej
przedsiębiorczości i siły przetrwania. Bohater, jedyny ocalony z morskiej
katastrofy, miał ze sobą zaledwie nóż i garść ziaren. Nie poddał się jednak.
Gdy po latach opuszczał wyspę, umiał już piec chleb, hodował kozy, żył
w miarę dostatnio i wygodnie. Robinson to człowiek aktywny, potrafiący
podporządkować sobie świat, sprostać nawet najtrudniejszym warunkom.
Jak zakończyć?
• Podsumowanie przedstawionych wyżej refleksji. Można je zamknąć wnioskiem,
że twórcy europejskiego oświecenia zawarli w swych utworach bardzo
różne refleksje, prowadzące niekiedy do sprzecznych wniosków. To kolejny
dowód, jak trudno ocenić świat i ludzką naturę. Widać jednak, że dominuje
rozczarowanie człowiekiem, krytyczny stosunek do rzeczywistości.
• Ocena poglądów oświeceniowych pisarzy. Które z refleksji o świecie i naturze
człowieka szczególnie do Ciebie przemawiają? Jakie budzą Twój sprzeciw?
(Pamiętaj, że taka ocena może się znaleźć także wcześniej, w rozwinięciu!).
Subiektywny komentarz do przywoływanych refleksji jest rzeczą bardzo
cenną. Dowodzi zaangażowania w omawiany problem. I - co może
nawet ważniejsze! - samodzielności sądów.
Przykład:
Bliżej mi do Woltera niż do Leibniza. Nie mogę zgodzić się z tym, iż żyjemy
na najlepszym ze światów, choć wiem co miał na myśli filozof. Tylko
- patrząc na to z perspektywy dziejów, można zapytać przekornie - czy to
głos optymistyczny czy może tragicznie pesymistyczny?