Barok
Tematy najczęściej zadawane przy opracowywaniu baroku:
Szlachcic-Sarmata - charakterystyka, ocena, trwałość postawy we
współczesności
Poezja barokowa -główne motywy, kunszt poetycki, odbiór współczesny
Motyw przemijania i śmierci w literaturze baroku
Nieprzemijalność bohaterów molierowskich
Przykłady:
Postawa siedemnastowiecznego szlachcica-
-Sarmaty i jej pozostatości we współczesnym
społeczeństwie. (Charakterystyka Sarmaty-
-szlachcica polskiego z doby baroku)
Komentarz do tematu
W temacie tej pracy zostały zawarte dwa równorzędne problemy: musicie przedstawić
postawę szlachcica-Sarmaty, ale też pokazać jej wpływ na świadomość
współczesnego Polaka. Pisanie o tym wymaga więc zarówno wiedzy, jak i umiejętności
wyciągania wniosków. Temat jest bardzo typowy - zawsze przy okazji
baroku omawia się zagadnienia sarmatyzmu.
Jak zacząć?
We wstępie takiego wypracowania można użyć zestawu pytań, na które potem,
w trakcie wywodu, będziemy odpowiadać. Zawsze, jak to w rozprawce, bo temat
nadaje się na rozprawkę, można postawić tezę. Albo - sięgnąć po cytat.
Przyktad I
Kim byt Sarmata? Czy całkiem przeminął? Czy był jednoznacznie negatywnym
typem? Co pozostało we współczesnym Polaku z jego siedemnastowiecznego
przodka? Spróbuję odpowiedzieć na te pytania.
Przykład II
Sarmata wciąż żyje w naszym społeczeństwie! Jestem przekonana, że nie
przeminął, choć doznał pewnej modyfikacji, mamy dziś raczej do czynienia
z uwspółcześnioną wersją Sarmaty. Czy to dobrze, czy to źle? Sprawdźmy,
zaczynając od opisu szlachcica Polski siedemnastowiecznej.
Rozwinięcie
Napisz, jakich znasz bohaterów, wypisz cechy Sarmaty, odwołaj się do utworów
literackich, które je prezentują, sprawdź, jakie cechy nie przeminęły... Plan
może być taki:
• Jakie znam przykłady bohaterów?
• Czym właściwie jest sarmatyzm?
• Jak oceniły go późniejsze epoki?
• Jakie pozostałości postawy odnajduję dziś, we współczesnych Polakach?
Przykłady sformułowań:
Czym charakteryzował się taki na przykład Jan Chryzostom Pasek? Oto
zestaw cech typowego Sarmaty: przeświadczenie o własnej wyjątkowości,
pycha, samochwalstwo, niechęć wobec obcych kultur, ciasnota
horyzontów myślowych, kłótliwość, opilstwo, chciwość, nietolerancja
i dewocja...
Pamiętniki Paska są obrazem umysłowości sarmackiej.
Poezja Wacława Potockiego jest swoistą publicystyką poetycką tamtych
czasów. Zawiera krytykę wad sarmackich, nawołuje do reform i odpowiedzialności...
Poeta piętnuje lenistwo, nietolerancję, warcholstwo, prywatę, egoizm
i bezmyślność.
Jak opisać współczesny sarmatyzm?
Dwojako: raz wskazać wady polskie, typowe dla Sarmatów, a wciąż aktualne,
dwa - pokazać też pozytywne oblicze sarmatyzmu i dzisiejszy sentyment do
tego zjawiska:
Przykłady sformułowań:
Ogromne zainteresowanie ekranizacją „Ogniem i mieczem", utrzymywanie
się Trylogii Sienkiewicza na czele listy najchętniej czytanych książek
-wszystko to dowodzi ciągłego zainteresowania kulturą szlachecką XVII
w. Tradycja szlachecka stała się ogólnonarodowa, sarmatyzm jest ważnym
elementem polskiej świadomości. Co to znaczy? Polskość kojarzy
nam się z kontuszem, dworem szlacheckim, walecznością i odwagą, przy
czym nie ma znaczenia, czy ktoś rzeczywiście miał szlacheckich przodków.
Co pozostało w przeciętnym Polaku z siedemnastowiecznego szlachcica-
Sarmaty?
• Skłonność do nadużywania alkoholu (nasz naród jest w niechlubnej czołówce
statystyk...).
• Kojarzenie Polaka z cechami rycerskimi - walecznością, odwagą, męstwem,
widoczne np. w komentarzach dotyczących II wojny światowej.
• Duma narodowa - przeświadczenie o wyjątkowości polskiego narodu.
• Skłonność do konfliktów, przesadne poczucie honoru, przedkładanie interesów
własnych nad narodowy.
• Gościnność - ta z pewnością pozytywna cecha rzadziej może kojarzy się
dziś z sarmackim „zastaw się, a postaw się", wciąż jednak łatwo zauważyć
skłonność do wystawności, a także obowiązkową obecność alkoholu.
• Religijność - dość częste utożsamianie Polaka z katolikiem, duma z papieża
rodaka, a jednocześnie dość duża nietolerancja -z pewnością nie w takim
stopniu i wformiejak w XVII w., ale wciąż istniejąca. Prawnie żadna
religia nie jest uprzywilejowana, jednak przeciętnemu Polakowi zdarza się
okazywać niechęć w stosunku do np. świadków Jehowy czy Żydów.
Zwłaszcza antysemityzm bywa widoczny-dość przypomnieć przedwyborcze
deklaracje o tym, że kandydat jest „prawdziwym Polakiem".
Uwaga - nie zrób popularnego błędu
Oto przykład nieprzemyślanego układu treści:
Wstęp - przedstawienie istoty sarmatyzmu („Polska szlachta wywodziła
swój rodowód od walecznego plemienia Sarmatów, które...").
Omówienie po kolei utworów dotyczących tego tematu.
Zakończenie - pokazanie obecności cech sarmackich we współczesnym
społeczeństwie.
Jak nietrudno zauważyć, istotne dla tematu treści, których miejsce jest w rozwinięciu,
zostały przesunięte... do zakończenia. Połączenie informacji o cechach
sarmackich i dotyczącego ich komentarza jest konieczne, choć z pewnością trudniejsze
od opisania po kolei wierszy Wacława Potockiego.
Oto lepszy układ treści:
• przedstawienie postawy sarmackiej,
• przywołanie odpowiednich utworów barokowych,
• refleksja nad obecnością tej cechy we współczesnym społeczeństwie.
Takie uporządkowanie materiału uchroni Was przed streszczaniem utworów
literackich, bo zmusza do wybrania najistotniejszych szczegółów.
Jak zakończyć?
Podsumowaniem wniosków, refleksją o współczesności albo własną opinią o sarmatyzmie.
Uwaga - będzie poważnym błędem, jeśli wspomnisz o jego pozostałościach
dopiero w zakończeniu. Spróbuj tak:
Unikam ocen jednoznacznych, zwłaszcza gdy dotyczą zjawisk złożonych.
Przecież Sarmata to pyszałkowaty Pasek, ale i sympatyczny Onufry Zagłoba.
Wśród szlachty polskiej znaleźli się zdrajcy, ale i patrioci, którzy
oddali życie za ojczyznę. Dziś też - duma narodowa nie musi oznaczać
szowinizmu. Najlepiej byłoby pokonać wady, a pozostać przy zaletach
sarmatyzmu polskiego...