Renesans
Tematy najczęściej zadawane przy opracowywaniu renesansu:
Filozofia życiowa Jana Kochanowskiego
„ Treny" - jako dzieło ojca, ale ifdozofa, chrześcijanina, poety
Obrazy wsi w literaturze renesansu
Powinności obywatelskie w twórczości Jana Kochanowskiego
Renesans dziedzicem kultury antyku
Codzienność i obyczaje w utworach XVI wieku
Jak żyć szczęśliwie w świetle poglądów twórców renesansowych
Odpowiedzialność władców -jaką naukę niesie im „ Makbet"
Szekspira i „Odprawa posłów greckich" Kochanowskiego
Przykłady:
Dramat ojca, chrześcijanina i filozofa
w Trenach Jana Kochanowskiego.
(Wymowa i wartości Trenów Jana Kochanowskiego)
Komentarz do tematu
Jaki jest najczęściej popełniany przy tym wypracowaniu błąd? Opisywanie przede
wszystkim tragedii ojca, który utracił ukochaną córeczkę. Tak zresztą zazwyczaj
myślimy o Trenach, zapominając, że pisał je nie tylko zrozpaczony rodzic, lecz
także filozof, który traci wiarę w wyznawane wcześniej wartości, i chrześcijanin,
któremu trudno zaakceptować decyzję Boga. To właśnie musi znaleźć się już we
wstępie pracy! Mimo że w szkole omawia się zazwyczaj tylko kilka Trenów, warto
przeczytać wszystkie - jest ich w końcu jedynie dziewiętnaście, a lektura całości
pozwoli na wyraźniejsze zobaczenie rozterek poety.
Jak zacząć?
Najlepiej od podkreślenia głównej myśli tematu-że właśnie nie tylko ojciec jest
autorem Trenów, ale i poeta, filozof, chrześcijanin. Można też pokusić się o cytat
- z dziel samego poety albo myśl innego autorytetu.
Przykład I
Kto poniósł największą stratę, kto najmocniej boleje - ojciec ukochanego
dziecka, filozof, który patrzy na ruinę swojej teorii, czy chrześcijanin,
który wątpi w Boga? Postaram się znaleźć odpowiedź w Trenach.
Przyktad li
„Ludzkie przygody ludzkie noś"-słowa matczynego pouczenia stają się
w Trenach propozycją pogodzenia się z tragedią. Może dla filozofa, może
dla chrześcijanina, ale czy dla ojca?
Przykład III
Przychodzimy na świat z wyrokiem śmierci - smutno zauważył Seneka.
Dlaczego więc się z nią nie godzimy? Dlaczego tak trudno pojąć śmierć
dziecka. Gdy przychodzi - znika wiara w porządek boski lub poprawne
filozofie życiowe...
Rozwinięcie
- napisz po kolei, jak realizuje się w trenach dramat ojca, jak widać zwątpienie
chrześcijanina, jak łamie się jego optymistyczna wizja filozoficzna. Na przykład tak:
Dramat ojca
Cykl Trenów Kochanowskiego jest pod wieloma względami nietypowy.
W czasach, w których powstały, zazwyczaj nie demonstrowano uczuć
rodzicielskich. Dzieci często umierały, nierzadko nie miały nawet oddzielnych
nagrobków. Poza t ym wywodzące się z antyku treny poświęcano
raczej wybitnym jednostkom, bohaterom, wodzom. Małe dziecko nie
było odpowiednim bohaterem wysokiego gatunku literackiego, jednakże
Kochanowski tylko pozornie łamie antyczną zasadę decorum. Swoją
ukochaną córeczkę wyposaża w niezwykłą dojrzałość, w cechy, które raczej
nie pasują do małego dziecka, a przecież „więcej nad trzydzieści
miesięcy nie miała".
Podkreślana wielokrotnie wyjątkowość utraconej córeczki powiększa dramat
ojca. Dla Kochanowskiego strata jest t ym większa, że na Urszulkę
nie tylko „cząstka ziemieńska,/Ale i lutnia dziedzicznym prawem spaść
miała!" (Tren VI). Jan z Czarnolasu wspomina wielokrotnie o talencie poetyckim
dziewczynki, nazywa ją „Safo słowieńską". Wciąż poruszają wersy,
w których Kochanowski mówi o pozostawionym przez córeczkę „letniczku
pisanym" czy wprost się skarży.
Dziewczynka jest w jego wierszach „oliwką małą", którą przez pomyłkę
ściął ogrodnik uprzątający pokrzywy (Tren V) czy kłosem, który upadł „ o d
swejże bujności" (Tren XIII). Siebie samego zestawia poeta z Niobe, która
straciła czternaścioro swoich dzieci (Tren XV), chciałby jak Orfeusz po Eurydykę
móc pójść do podziemi po ukochaną córeczkę (Tren XIV).
Dramat chrześcijanina
Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?
- t a k rozpoczyna się Pieśń XXVz Ksiąg wtórych, hymn chwalący dobroć
i wielkość Boga.
Pokazuje Go Kochanowski jako Stwórcę doskonałego świata, w którym
panują porządek i harmonia, jako opiekuna wszelkiego stworzenia. Bóg
w poezji Jana z Czarnolasu to nie władca i sędzia, ale dobrotliwy ojciec
przyglądający się z uśmiechem swoim dzieciom.
Tym trudniej poecie pogodzić się z faktem, że ten sam Bóg zdecydował
o przedwczesnej śmierci Urszulki. Treny są dowodem rozterek chrześcijanina,
który nie potrafi zrozumieć decyzji Pana. Rozpacz doprowadza do
zwątpienia - w TrenieXpoeta, zastanawiając się, gdzie może przebywać
po śmierci córeczka, mówi: „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości",
jakby przestał wierzyć w nieśmiertelność duszy. Kochanowski powraca
jednak do Boga. Nie mogąc inaczej wytłumaczyć sensu śmierci
Urszulki, uznaje, że to próba dla niego.
Utrata dziecka staje się więc lekcją pokory. W Trenie XVIII przypomina
Kochanowski, jak często ludzie nie pamiętają o Bogu, wybierając używanie
życia. Prosi Pana, by w swojej litości i miłosierdziu zesłał mu pocieszenie.
I pomoc od Boga przychodzi - w następnym trenie, ostatnim
z cyklu, śni się poecie jego matka z Urszulką, co przynosi mu ukojenie.
Dramat filozofa
Śmierć Urszulki zmusiła także poetę do przemyślenia wyznawanej przez
niego filozofii życiowej. Zafascynowany Horacym głosił wcześniej ideały
epikureizmu i stoicyzmu. Cenił rozum i cnotę, wzywał do cieszenia
się życiem i przyjmowania ze spokojem wszystkiego, co przyniesie los.
Strata dziecka zmusiła Kochanowskiego do zweryfikowania wcześniejszych
poglądów. Jak zachować stoicki spokój, kiedy czuje się tak ogromną
rozpacz?
W obliczu tragedii nieprzydatne są głoszone wcześniej wartości. Mądrość,
do której dążył całe życie, okazuje się niemożliwa do osiągnięcia.
Pisząc w Trenie IXo jej zaletach, zastrzega poeta jednocześnie: „jeśli prawdziwie
mienią". Może mądrość jest tylko złudzeniem? Rozum jest bezradny
wobec ogromu tragedii.
A jednak rozum pomaga pokonać rozpacz, w Trenie XIX powraca poeta
do stoicyzmu. W ostatnim z utworów matka przychodzi we śnie do Kochanowskiego,
przynosząc mu na ręku ukochaną córeczkę. Przedstawia
logiczne argumenty, by wytłumaczyć, dlaczego śmierć dziewczynki nie
jest złem. Urszulce lepiej jest w niebie, gdzie nie ma cierpienia i obcuje
się z Bogiem.
Jaką postawę powinien przyjąć filozof? Właśnie stoicką, kiedy to cztowiek
„serce na oboje fortunę gotuje". „Ludzkie przygody ludzkie noś"
- napomina poetę matka przed swoim zniknięciem.
Trzeba więc akceptować wszystko, co los przynosi, szukać w t ym mądrości.
Stoicyzm zawarty w Trenie XIXesX t ym wiarygodniejszy, że został
sprawdzony w trudnej życiowej sytuacji.
Propozycje zakończenia
Tego typu pracę najłatwiej zakończyć refleksją dotyczącą aktualności omówionych
problemów. Czy współczesny ojciec inaczej rozpaczałby po śmierci ukochanego
dziecka? Czy i dziś chrześcijanin nie próbowałby zrozumieć decyzji
Boga? Każdy, kto stracił kogoś bliskiego, przechodzi podobną drogę: od żalu,
załamania do pocieszenia, pogodzenia się z tym faktem.
Przykład:
Po śmierci Urszulki Jan Kochanowski poczuł się z ostatnich stopni zrzucony...
Był już prawie u celu, zdawałoby s i ę - m i a ł wszystko, spokój,
wypracowaną filozofię, ustabilizowane życie. Wszystko runęło - rzeczywiście
jak upadek z wysokich schodów. Kochanowski daje wyraz cierpieniu
w Trenach. Jako kto? Jako zbolały ojciec, mimo wszystko wierny
chrześcijanin oraz filozof, który musiał zweryfikować swoje poglądy.