Praca nad tekstem

flower

Analiza utworu literackiego - praca nad tekstem
Tytut i części
Jeśli wiersz został obdarzony tytułem - nie można tego faktu zlekceważyć.
Tytuł jest integralną częścią wiersza. Poza tym może udzielić nam cennych
wskazówek do interpretacji. Ujawnia czasem motyw centralny, temat lub osobę
wokół której rozwija się refleksja (np. Hamlet, Do polityka, Naród, Sen,
Campo di Fiori, Noc sierpniowa itd.). Podaje czasem gatunek, który reprezentuje
lub chce naśladować czy parodiować: Tren Fortynbrasa, Traktat moralny,
Oda do turpistów, Ballada o rzece, Testament mój. Jeśli tak - moment uwagi
i notatkę należy poświęcić tytułowi. Potem sprawdzić jak prezentuje się nasz
utwór, jeśli chodzi o jego podział. Wiadomo, że może dzielić się na regularne
strofy, na części nieregularne, może też graficznie wyglądać na całość niepodzielną.
Nie znaczy to, że nie wyróżnimy wewnątrz różnych części utworu:
mogą zmieniać się przywoływane obrazy, podmioty wypowiedzi a nawet tonacja
utworu - refleksja może przechodzić w ekspresywny manifest, monolog
w dialog, opis w wyznanie itd. Podział taki nie musi, choć może pokrywać się
z graficznym podziałem na strofy. Jeśli zauważamy równoległość takiego podziału
- możemy prowadzić analizę utworu wg strof. Jeśli nie ma strof lub
analogii podziałów - lepiej dać pierwszeństwo podziałowi znaczeniowemu,
merytorycznemu. Przegląd scen i obrazów szybciej doprowadzi nas do istoty
utworu niż jego podział graficzny.

Badanie kolejnych części wiersza
Czy to będą strofy, obrazy, pełne zdania czy inne człony, jakie wyróżnimy -
należy kolejno je zbadać. Załóżmy, że wyodrębnia się wyraźnie pierwsza, czterowersowa
strofka.
Co badamy?
• Warstwę fonetyczną (operacja dźwiękiem).
• Warstwę leksykalną (dobór słownictwa).
• Warstwę składniową (jak budowane są zdania utworu)
• Warstwę morfologiczną (odmianę wyrazów, wykorzystane zabiegi słowotwórcze).

Tak - dopiero w tych warstwach odnajdujemy to, co znacie od podstawówki:
porównania, epitety, metafory, onomatopeje. Tyle że należą do różnych grup,
i dlatego, aby je uporządkować oraz określić tok pracy, warto badać kolejne
warstwy. Co możemy znaleźć?

Zawsze sprawdź:
• tytut
• datę i miejsce powstania (jeśli
są dopisane)
• kto mówi w wierszu
• czy zamieszczono dedykację

Inny wariant
Inaczej porządkuję obserwację
utworu:
• najpierw ustalam podziat na części
(obrazy, ujęcia, strofy)
• potem analizuję środki stylistyczne,
• następnie sumuję i zestawiam
znaczenia,
• w końcu wtasne skojarzenia i odniesienia
do innych dziedzin kultury
i sztuki.

Tak - dopiero w tych warstwach odnajdujemy to, co znacie od podstawówki:
porównania, epitety, metafory, onomatopeje. Tyle że należą do różnych grup,
i dlatego, aby je uporządkować oraz określić tok pracy, warto badać kolejne
warstwy. Co możemy znaleźć?
Metafora
jest bardzo ważnym chwytem poetyckim, stosowanym od wieków po współczesność.
Są oczywiście utwory, w których autor odrzuca metaforę, na przykład
dlatego, że za lepszy środek wyrazu uznaje prostotę wypowiedzi, wprowadzenie
mowy zwykłej do poezji. Tak dzieje się w przypadku wielu wierszy
Tadeusza Różewicza. W większości przypadków warto jednak poszukać metafory.
Inna jej nazwa to przenośnia, lepiej może uzmysławia istotę tej figury.
Otóż metafora przenosi znaczenia, cechy danego zjawiska, przedmiotu
na inne, na zasadzie jakiegoś skojarzenia czy podobieństwa cech. Czyni to
w sposób mniej bezpośredni niż porównanie, ale niektórzy zwą przenośnię
skróconym prównaniem. Bo oto zamiast powiedzieć „wątroba jak łyse góry"
powiada Herbert: „łyse góry wątroby" i mamy do czynienia z uderzającą
metaforą. Nie pozbawioną trafności: „szumiące lasy płuc", „słodkie pagórki
mięśni" - wszystko to zestawienia stworzone na mocnych przesłankach.
Co łączy płuco i las? Sami wiecie. A jak wpaść na takie skojarzenie? To już
jest sprawą talentu, jeśli nie rzec geniuszu artysty. Wyróżniam w swoim
wywodzie metaforę, lecz być może inne terminy budzą jakieś wątpliwości?
Onomatopeja
- to wyraz dźwiękonaśladowczy, oddaje dźwięk lub jest czasownikiem oddającym
dźwięk (świszczeć, wyć itp.).
Eufonia
- także zestaw dźwięków, ale celowy. Taki dobór, który jest artystycznym zamierzeniem
- np. w wierszu Tuwima pt. Pląsie radio.
Aliteracja
- to zabieg rozpoczynania wyrazów od tych samych głosek lub zbitek głosek.
Anafora i epifora
to dwa rodzaje powtórzenia. Pierwsze gdy występuje na początku wersów, drugie,
gdy na końcu. Rodzajem powtórzenia jest też refren.
Elipsa
- to zdanie skrócone, z którego usunięto część, dla odczytania ważny staje się
kontekst.
Inwersja
- przestawny szyk zdania (lubiany w baroku).
Poetyzm
-wyraz pochodzący ze stylu artystycznego, w mowie potocznej nie stosowany:
kwiecie, błonie itp.
Porównanie
- opiera się na podobieństwie cech, zestawia ze sobą przedmioty lub zjawiska,
przy użyciu słów: jak, jakoby, niby: „dłonie (...) jak strącone gniazda" (Her-
bert). Pamiętać wypada o porównaniu homeryckim, którego cecha jest obszerne
rozbudowanie jednego członu - nawet do całej scenki fabularnej.
Paralelizmy
- to też powtórzenia, analogie, ale np. w budowie nagromadzonych zdań, pewna
równoległość wypowiedzi.
Metonimia
-zamiennia, słowo zastępujące inne, np. oglądam Rubensa (a nie płótna Rubensa).
Hiperbola
-wyolbrzymienie cechy, stanu, uczucia.
Alegoria
jest szczególnym rodzajem przenośni, właściwie szczególnym rodzajem symbolu:
utrwalonym w świadomości i kulturze, rozpoznawalnym i czytelnym dla całych
społeczności.
Rym
- to zabieg fonetyczny! Polega na powtórzeniu wyrazów o analogicznym brzmieniu
i w rezultacie daje efekt dźwiękowy. Może być: przeplatany (abab), okalający
(abba), parzysty (aabb). Może być męski (jednosylabowy): tom-grom, lub
żeński (wielosylabowe wyrazy, akcent pada na przedostatnią sylabę).