Analiza utworu literackiego
W matematyce istnieją ściśle określone procesy postępowania i wiadomo czego
się trzymać - na przykład przy badaniu przebiegu funkcji. Kolejne etapy, sprawnie
i szybko, wynik jest - i sprawa załatwiona. Badanie wiersza to inne wyzwanie.
Nie da się aż tak skrupulatnie określić etapów postępowania. Również
wyniki różnych badań nie muszą się zgadzać. Jest też większym wyzwaniem dla
wyobraźni, swobody myślenia i pomysłowości badacza. Niemniej jest to praca
analityczna, a poetyka jest nauką o określonej terminologii i można ustalić sobie
tryb postępowania.
Jak zabrać się do analizy utworu literackiego?
Określić motyw centralny utworu
Motyw centralny może być dobrym punktem wyjścia do analizy i interpretacji.
Wiadomo bowiem, że utwór poetycki jest wypowiedzią w jakiejś sprawie
inną niż wszystkie, inaczej zbudowaną, oryginalną. Spraw godnych poezji są
miliony - wyjdźmy więc od tego, która z nich przypadła wam w udziale. Tytuł
wiersza może, ale nie musi być wskazówką w ustaleniu motywu centralnego.
Może się zdarzyć, że tematów będzie kilka, zwłaszcza przy dłuższych utworach.
Mogą mieć konkretne źródło literackie j ak Biblia, mitologia itp. Wówczas
oczywiście należy takie źródło podać. Temat może być też ogólniejszy -
poezja, miłość, władza, uroda pejzażu, walka itd., itd. Jak się domyślacie -
wybór jest przebogaty.
Zapytaj - czym jest utwór
Popatrz na niego całościowo. Mówiąc, czym jest, określisz dwie sprawy: gatunek,
jeśli jest konkretny i rodzaj poetyckiej wypowiedzi. Jeśli chodzi o gatunek,
powinieneś umieć rozpoznać: sonet, hymn, rapsod, bajkę, fraszkę.
Można zamiast „wiersz" używać właśnie nazwy gatunku, terminu liryk, utwór
poetycki.
Czym jeszcze jest wiersz? Może być: wyznaniem lub opisem, obrazem poetyckim,
pytaniem, dyskursem, dialogiem, refleksją, poetyckim credo, wyrazem
- nadziei, bólu, przestrogą, żartem, panoramą, apelem, apostrofą, wezwaniem,
scenką udramatyzowaną, listem poetyckim, autoanalizą, wizją, hołdem, wspomnieniem.
Czym jeszcze? Jeszcze kilkunastoma rodzajami wypowiedzi. Wystarczy
przeczytać wiersz, aby rozpoznać tę właściwą.
Określ rodzaj podmiotu lirycznego i sytuację liryczną
To bardzo ważne. Ponieważ podmiot liryczny jest z reguły dominantą kompozycyjną
wiersza (tzn. tym elementem, który organizuje całość) i od jego konstrukcji
zależy także sytuacja liryczna. Uściślijmy na wszelki wypadek oba terminy
oraz ich rodzaje.
Podmiot liryczny
- to glos mówiący, osoba wypowiadająca się w utworze poetyckim. Uwaga! Podmiot
liryczny nie równa się autorowi wiersza! Owszem, poeta może wypowiadać się
we własnym imieniu, ale nie musi. Nie można automatycznie utożsamiać tych osób,
bo to najczęściej prowadzi do błędu! Najbardziej wyśmiany taki błąd dotyczy fraszki
Jana Kochanowskiego Na lipę, która zaczyna się: Gościu siądź pod mym liściem.
.. Uparci uczniowie, którzy chcą widzieć podmiot w Kochanowskim twierdzą,
że zacny poeta siedzi na drzewie i stamtąd głosi fraszkę... Niestety - tu podmiotem
jest lipa, a wieszcz dokonał antropomorfizacji, czyli uosobienia drzewa.
Jaki może być podmiot liryczny?
• Podmiot = autor (poeta wypowiada się w swoim imieniu).
• Podmiot # autor (liryka roli - mówi ktoś, z kim autor wcale się nie
utożsamia. Inaczej liryka aktora).
• Podmiot ^autorowi, ale jest jego rzecznikiem. (Liryka maski, sytuacja
gdy, poeta konstruuje bohatera mówiącego, lecz właściwie nakłada maskę,
bo ten ktoś przekazuje jego poglądy).
• Podmiot zbiorowy (utwór jest wypowiedzią całej zbiorowości, jest to
cechą hymnów).
• Kilka podmiotów (np. w utworach dialogowych różne partie wiersza
mogą wypowiadać różne osoby).
Definiując podmiot - określ od razu sytuację liryczną!
Wiemy już, że w utworze ktoś coś mówi. Znając podmiot, wiemy kto. Pytamy
więc: w jakiej sytuacji? Czy to jest opis, scenka czy wyznanie? W ten sposób
określamy rzecz ważną dla analizy - mianowicie rodzaj liryki.