Cytaty
Jeśli wykorzystujesz w swojej pracy cytat, musi on - to warunek podstawowy! -
wyraźnie wiązać się z tematem, na który się wypowiadasz. Musi też wnosić do
tego tematu coś oryginalnego, ciekawego. A zatem nie przytaczamy jakichkolwiek
słów, lecz jedynie sformułowania niebanalne, zaskakujące, wyjątkowo celne
spostrzeżenia, błyskotliwe myśli, frapujące zestawienia słów.
1. Jakie cytaty?
Istnieje opinia, że w wypracowaniu przytaczać się powinno tylko zdania powszechnie
znane, często powtarzane, które funkcjonują w zbiorowej pamięci,
na przykład:
Niech na catym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna.
Nawet nieobeznany z literaturą czytelnik zna te wersy, choć może nie wiedzieć, że
to słowa Dziennikarza z Wesela Wyspiańskiego. Ale przecież cytować można również
stwierdzenia, których przeciętny odbiorca nigdy nie słyszał. Słowa, które
zwróciły Twoją uwagę i Tobie zapadły w pamięć. Na przykład: „Mit to dla mnie
coś, co pozwala mi dostrzec w zjawisku, w świecie, ludziach, których spotykam,
coś więcej niż tylko powierzchowność". To zdanie Jerzego Ficowskiego, poety,
pisarza, krytyka literackiego i edytora, wypowiedziane w czasie Rozmów na nowy
wiek z Katarzyną Janowską i Piotrem Mucharskim. Interesujące? Może się przydać?
Oczywiście. Powszechnie znane? Ależ skąd. Nie szkodzi!
Już słyszę pytanie: a co wtedy, kiedy nauczyciel - czy w ogóle: czytelnik -
nie zna jakiegoś cytatu, a w dodatku nie jest w stanie sprawdzić, czy dana
osoba rzeczywiście wypowiedziała konkretne słowa? Trudno. Zdarza się. I nie
wyklucza wykorzystywania takich właśnie, niezbyt znanych i trudnych do sprawdzenia
cytatów. Uwaga jednak! W żadnym wypadku nie zwalnia nas to z obowiązku
lojalności wobec osoby cytowanej i wobec czytelnika: powołujemy się
jedynie na słowa, które rzeczywiście padły, które faktycznie gdzieś przeczytaliśmy
lub usłyszeliśmy.
2. Co cytujemy?
• Fragmenty utworów literackich - poetyckich, prozatorskich, dramatycznych.
Może to być ciekawa wypowiedź bohatera, zastanawiający opis, urokliwa
metafora czy też narratorski komentarz.
• Fragmenty wypowiedzi ważnych osób - czasem ważnych tylko dla nas, na
przykład dziadka, mamy, brata - dotyczące tematu, na jaki się wypowiadamy.
Mogą to być cytaty z dzienników czy autobiografii, dzieł filozoficznych,
ale też z wywiadów, artykułów prasowych, programów telewizyjnych.
• Wyjątki z opracowań krytycznych - powołujemy się niekiedy na sądy
historyków literatury, krytyków literackich, ale też filmowych czy teatralnych.
Cytujemy zdania, które przeczytaliśmy w opracowaniach dotyczących
konkretnych lektur, np. w serii Biblioteka Analiz Literackich czy ze wstępów
do wydań dzieł w serii Biblioteki Narodowej, podręcznikach, szkolnych, lecz
także akademickich, albo innych tekstach.
Aforyzmy, czyli tzw. złote myśli - mądre, celne, czasem złośliwe albo
dowcipne, niekiedy rymowane. Kopalnią aforyzmów są Słówka Tadeusza
Boya-Żeleńskiego - polecam ich lekturę w przedklasówkowy wieczór. Znajdziesz
tam zdania przydatne w każdym wypracowaniu, ale też... znakomicie
się zrelaksujesz!
3. Jak wprowadzić cytat?
Pojawienie się cytatu musi mieć swoje uzasadnienie, a przytaczane słowa powinny
zostać umiejętnie wplecione w odpowiedni fragment naszej wypowiedzi.
Uogólniając, można powiedzieć, że istnieją dwa typy cytatów.
A. Cytaty niezależne
Mamy z nimi do czynienia wówczas, gdy przytaczamy całe zdanie lub znaczną
część zdania. W tym wypadku cytat możemy wprowadzić na dwa sposoby.
Pierwszy z nich:
zapowiedź, dwukropek i cytat.
Przykłody:
Rzecki naśmiewał się często ze swoich lalek: „Hi! hi! hi! dokąd wy
jedziecie, podróżni?...".
c y t a t - i nasz komentarz.
Przyktod:
Rzecki lubił przyglądać się nakręcanym lalkom. „Hi! hi! hi! dokąd wy
jedziecie, podróżni?..." - żartował stary subiekt.
Najpopularniejszy jest sposób pierwszy. Oto więc lista najbardziej typowych
zapowiedzi, które można wykorzystać:
• Opinię tę potwierdzają słowa bohatera:...;
• Moją tezę poprzeć mogą słowa samego autora:...;
• Chciałbym odwołać się do słów głównej bohaterki:...;
• Zupełnie inne zdanie w trakcie programu telewizyjnego wyraził niedawno
znany filozof: ...;
• W t ym miejscu narzucają się znane słowa:
• W jednym z fragmentów (w jednym z rozdziałów, w jednej ze scen) bohater
mówi: ...;
• Oto, co na ten temat twierdzi znana badaczka epoki:...;
• Oto przyktad:
• Duże wrażenie zrobiły na mnie słowa:...;
• Lubię wracać do zdania:
• W rozmowie z żoną (ukochaną, bratem, ojcem) bohater stwierdza:...;
• Niewiarygodne, jak wciąż aktualne są słowa: ...;
• Nie mogę zgodzić się z twierdzeniem zawartym w dzienniku autora:
• Mój sprzeciw wzbudziły słowa bohatera:...;
• Otostowa, w których bohater sam komentuje swoje zachowanie:...;
• Bohatera tego dramatu nie trzeba ośmieszać. On ośmiesza się sam, na
przykład kiedy m ó w i : . . .
B. Cytaty zależne
Z nimi mamy do czynienia wówczas, gdy przytaczamy wybrane słowa, wyrażenia,
ciekawe zwroty, czasem też krótkie zdaniowe całostki - i wplatamy we własne
zdania.
Na przykład:
• Kiedy Konrad krzyczy: „Daj mi rząd dusz!", staje się jasne, że bohater
podejmuje swoistą rywalizację z Bogiem również na polu ponadziemskim,
metafizycznym;
• Dulska dzieli ludzi na przyzwoitych, uwiązanych konwenansami i tych,
którzy „wywołują publikę", jak jej lokatorka „szkandalistka", którą wyrzuca
z mieszkania;
• „Wariat" - t a k nazywa Wokulskiego radca Węgrowicz. „Dziwak, ale nadzwyczaj
uprzejmy"-to opinia Izabeli Łęckiej.
Uwaga! Cytat trzeba skomentować
Jeśli przytaczamy czyjeś zdanie, jakąś opinię albo fragment tekstu, musimy się do
tego odnieść. Cytat może potwierdzać naszą tezę albo jej zaprzeczać. Możemy się
z kimś zgadzać albo też mieć zdanie zupełnie inne. Trzeba to jednak napisać!
Przykłady:
Jak słusznie zauważył
Zgadzam sięz opinią...;
To zdanie wydawało mi się z początku niedorzeczne, ale po zastanowieniu
się muszę przyznać autorowi rację ...;
Nieco inne zdanie na ten temat ma ...;
W t ym stwierdzeniu kryje się cała prawda o bohaterze ...
Problemy
związane z cytatem
Kiedy już wiemy, co chcemy zacytować,
najczęściej trapią nas kwestie
natury... ortograficznej i interpunkcyjnej.
Czy zacząć wielką
literą? Czy zawsze cudzysłowem?
To niby drobiazgi, ale mogą zniweczyć
najznakomitszy pomyst...
A wystarczy zapamiętać, jak to jest.