Opowiadanie
Mało kto zdaje sobie sprawę, że pisząc opowiadanie, wkracza w twórczą, pisarską
krainę. Opowiadanie jest przecież formą najbardziej literacką ze wszystkich
dotąd omawianych. Wielu osobom wręcz wydaje się, że jest to najłatwiejsza
z form, że wystarczy wymyślić jakąś historyjkę, opisać ją i po wszystkim! Okazuje
się, że nie jest to wcale takie proste! Trudności się mnożą, brak pomysłu na
ciąg dalszy, bohaterowie opowiadania gdzieś się rozłażą, przez dwie strony
opisujemy krajobraz, nie wiemy, jak zakończyć. Tymczasem w licealnej edukacji
polonistycznej wciąż się do opowiadań powraca. Spróbujmy zatem jakoś zorganizować
sobie pracę nad opowiadaniem. Jak zwykle zaczniemy od uświadomienia
sobie, czym jest.
Opowiadanie - to już utwór napisany prozą! Charakteryzuje się luźnym
układem akcji. Opowiadanie jest opowiadane przez kogoś, a zatem ma narratora,
bohaterów, miejsce i czas akcji. Zawiera także fikcję literacką - a to oznacza,
że opisane postacie i ich dzieje nie muszą być prawdziwe. Ba! Nawet mogą być
fantastyczne! Prawdziwe też zresztą mogą być. Zapraszamy do pracy.
0 czym pamiętać, pisząc opowiadanie?
Czas! Konsekwentnie piszemy w tym samym czasie. To znaczy - jeśli zaczęliśmy
w przeszłym - kontynuujemy w przeszłym. Zmiany czasu, np. jedno
zdanie w przeszłym, drugie zaś w czasie teraźniejszym, są bardzo niebezpieczne,
a z reguły błędne.
Dialogi. Jeśli wprowadzamy dialogi, ujmujemy je w myślnik lub chociaż
w cudzysłów. Lepiej myślniki. Wypowiedź bohaterów musi być wydzielona
z tekstu i wyraźnie widoczna! Ma wyglądać tak:
- Cześć! - powiedziała Agata.
- Cześć - odpowiedział Marek.
- Skąd wracasz?
- Z daleka...
Jak widać, po myślniku, kiedy dopisujemy czasownik np. rzeki itp., używamy
malej litery. Natomiast sakramentalne, pomyślnikowe powiedział możemy zastąpić
słowem: rzekł, stwierdził, odparł, odrzekł lub określeniem: mruknął,
zachichotał, zapytał itp.
A oto plan opowiadania, jaki może być przydatny. Nie jest to plan jedyny,
jest jedną z wielu propozycji. Jednostki twórcze mogą oczywiście pokombinować
sobie same, kto zaś dopiero rozpoczyna literacką pracę, może zacząć tak:
1. Opis miejsca i czasu akcji:
Działo się to dawno temu, w krainie...
W wielkim lesie mieszkała...
Rok temu w naszym mieście ... itd.
2. Opis postaci:
Osoby, o których mowa to:...
W wypadkach, które nastąpiły brały udział:...
Spotkali się tam:...
Bohaterowie tych wydarzeń to:...
3. Co im się przydarzyło?...
Tu używamy zdań dynamicznych, czyli wielu czasowników, a nawet równoważników
zdań:
Zobaczyli. Podeszli. Zaczęli uciekać. (Ruch).
Krzyknęli. Wołali. Śpiewali. Mówili. Gadali. (Dźwięk).
Używaj ich równomiernie, a uzyskasz dynamikę akcji. Nie zapomnij o wymienności
słów: a wówczas, i wtedy, ni stąd, ni z owąd, aż tu itp. Tego typu przysłówki
są bardzo potrzebne. Kiedy opisywaliśmy już wydarzenie - dodajmy
słowo o jego skutkach. Również nie bez powodu właśnie je opisujemy. Czy
zostawiło po sobie ślad?
4. Zakończenie - nasze wrażenie - niech nawiązuje do tematu. Np.:
Ten strach (i radość) będę pamiętać do końca życia.
Nic nie zrobiło na mnie takiego wrażenia jak wypadki tego lata!
Taka podróż byłaby wspaniała!
Nic nie stoi na przeszkodzie, by najpierw opisać postacie, a potem czas i miejsce.
Lub jeszcze inaczej - zacząć od dialogu wprowadzającego w sytuację. Może
oczywiście istnieć opowiadanie bez dokładnie opisanej przestrzeni lub czasu,
jednak szczegółowe nakreślenie czasoprzestrzeni pozwala utrzymać porządek
pracy. Jak widać, można różnie manewrować elementami opowiadania, należy
jednak pamiętać o ich istnieniu.
Co z tytułem? Opowiadania bez tytułu także mają prawo bytu. Zasadniczo
jednak opowiadanie powinno mieć tytuł. Kłopot z wymyśleniem? Najpierw
więc napisz opowiadanie. Potem pomyśl, co jest w nim najważniejsze.
Czy osoba? Tytułem może być imię (przezwisko) tej osoby. Jeśli najważniejszy
był wypadek - można wynieść go do tytułu. Np. Szukanie ukochanej,
Kradzież zeszytów, Ucieczka, Wycieczka itp. Może to być także hasło, które
jest kluczem opowiadania - tajemnicze słowo, okrzyk, refren. Również miejsce
może zostać wyniesione do rangi tytułu. Niektórzy umieszczają w tytule
czas: Rok 2000. Zasada „użyteczności" tytułu jest następująca: musi określić
prawidłowo, o czym jest opowiadanie. Jest więc informacją. O wiele bardziej
jednak jest po prostu reklamą, zachętą, ma czytelnika sprowokować do czytania.
Dlatego niektórzy preferują tytuły robiące wrażenie - np. Krwawy upiór!,
Potwórz dwiema głowami!, Morderca!. Często potem okazuje się, że potwór
z dwiema głowami to lustrzane odbicie bohatera. Tym niemniej tytuł zaszokował,
zachęcił - spełnił swoją rolę. Warto jest pisać opowiadania, nawet dla
siebie, w pamiętnikach i w pierwszych próbach literackich.
Przykład planu opowiadania
I Wstęp
Działo się to niedawno i niedaleko, w zwykłej szkole i w zupełnie fajnej klasie
Ib. Bohaterami całego wydarzenia zostały dwie dziewczyny (Anka i Magda)
i dwóch chłopców (Marcin i Wojtek).
II Rozwinięcie
• Spotkanie czwórki przed szkołą.
• Plan wagarów.
• Spotkanie z Jednookim.
• Porwanie.
• Uwięzienie.
• Ucieczka.
• Powrót do domu.
Uwaga!
Spróbujcie poćwiczyć pisanie opowiadań,
zaczynając od wymyślenia
sobie, na własny użytek, wydarzeń
dla wybranych osób -
Majki, Piotrka i Eweliny. Wszyscy
po lat 17, każde z nich ma swoją
pasję. Jaką? A, lo trzeba wymyślić...
Co mogto się im przytrafić?
Wehikut czasu zabrat ich do
epoki baroku. Po wymyśleniu treści
- pisz! Kto chce pisać, musi
pisać, a równie wdzięcznej formy
jak opowiadanie-nie ma.
lii Zakończenie
Brakowało tak niewiele, a stałoby się ogromne nieszczęście. Kryjówkę Jednookiego
wkrótce odkryła policja, a on sam wylądował w więzieniu. Natomiast
nasza czwórka? Nigdy więcej nie poszła na wagary.
Inny przykład
Cudowna podróż w czasie i przestrzeni (narrator pierwszoosobowy)
Uwielbiam podróże w przeszłość. Jest to moja największa, święta tajemnica.
Dlaczego? Nikt bowiem nie uwierzyłby mi, gdyby usłyszał, że na
strychu mojego wielkiego domu mam fotel czasolot BMX.
Opowiem Wam w tajemnicy swoją ostatnią podróż.
• Wybrałam epokę i miejsce.
• Kogo spotkałam.
• Co widziałam.
• Jaką przygodę przeżyłam.
• Jak wróciłam.
Po tej podróży muszę odpocząć. Czasolot nie jest już taki sprawny jak
niegdyś. Następną podróż-znów opiszę.