Recenzja
Różne bywają na świecie recenzje! Są pochlebne, że aż przypochlebne, bywają
też tak niszczące, że skrytykowany autor zalewa się łzami. Recenzja jest to bowiem
omówienie dzieła literackiego, spektaklu teatralnego, koncertu, wystawy, a nawet
opisowa ocena pracy pisemnej ucznia. Prawdziwa recenzja to ta publikowana
w prasie, emitowana w radiu lub TV - nasza recenzja szkolna jest zaś „krewną" tej
dziennikarskiej i rządzą nią podobne prawa. Jest bardzo potrzebna, bo przecież
omawianie książki, poezji czy całokształtu czyjejś twórczości może być - recenzją!
Recenzja nie ma jednego, jedynego schematu. Recenzja może być to informacja
+ kilka słów oceny. Może to być przede wszystkim ocena.
Oto schemat recenzji uczniowskiej, który najlepiej porządkuje materiał:
Pierwsza część pracy - informacyjna.
Zawiera zestaw informacyjny: kto - co - kiedy - gdzie? Jeśli recenzujemy film,
podajemy reżysera, tytuł i żartobliwie mówiąc - „listę płac" - czyli nazwiska
aktorów grających główne role. Można także podać miejsce i czas oglądania
filmu, a także miejsce i czas akcji. W kilku słowach należy scharakteryzować wydarzenia,
postacie, temat. Uwaga! Część informacyjna nie może przekraczać
1/3 objętości pracy, jedna strona może być poświęcona na informacje, nie więcej!
Druga część-omawiamy, oceniamy poszczególne części dzieła.
Patrzymy z punktu widzenia odbiorcy. Wyrażamy własne zdanie, lecz obiektywnie
- to znaczy, że możemy nie znosić muzyki operowej, lecz doceniamy
skalę głosu wykonawcy. Ta część winna zajmować więcej miejsca - czyli kolejne
2/3. W końcówce zamieszczamy podsumowanie. Najlepiej streścić ocenę w jednym
zdaniu: wyrazić się o danym utworze pozytywnie lub negatywnie.
Możno napisać typowo:
• Sumując..., uważam...
• Uznaję ten utwór za... (dzieło wielkie, arcydzieło, wspaniałą rzecz, wzór
powieści, świetny film).
• Gratuluję twórcy (autorowi, reżyserowi) pomysłu i wykonania.
Można dokonać ocen, używając skaii ustalonej na swój użytek. Np.:
• W skali ocen od 1 do 10 daję temu filmowi 6. Ocena ta wynika z powyższych
rozważań.
• Moje wnioski motywują ocenę bardzo dobrą. Chętnie wrócę do tego
dzieła.
• Trudno mi postawić konkretną ocenę. Wartość tego utworu nie da się
wymierzyć w ten sposób.
Być może, łatwiej jest wyrazić zachwyt niż niezadowolenie, powie ktoś pesymistycznie.
Być może. Lecz pamiętamy, że w szkolnych recenzjach rzadko mamy
okazję do ocen negatywnych. Realizujemy przecież tematy, w których prezentujemy
ulubiony f i l m , dzieło, koncert, spektakl. A cóż, kiedy musimy dokonać
recenzji konkretnego utworu i ani w ząb on nam nie leży? Wówczas
postępujemy dyplomatycznie. To znaczy, wyrażamy swoje opinie ogólnie, nie
tak krańcowo jak w przypadkach zachwytu, i szukamy: czy nie ma w naszym
materiale nic dobrego... Dlaczego tak? Dlatego, że nasza znajomość treści
wielu dzieł nie jest jeszcze wielka i często wiemy, że coś nam się nie podoba,
ale właściwie nie wiemy dlaczego. A zatem, aby uniknąć kompromitacji, lepiej
o cudzych dziełach (szczególnie uznanych) wypowiadać się oględnie.
Możemy przecież używać stów takich jak:
• Nie przypadł mi do gustu (zamiast: to bzdura!).
• Nie przepadam za utworami tego typu (zamiast: kicz!).
• Zapewne dzieło to nie jest pozbawione wartości, lecz nieco mnie zniechęca.
• Wolę utwory o bardziej intensywnej akcji (zamiast: co za nuda!).
• Nie wiem, czy wrócę do tej lektury (zamiast: nigdy!).
• Jestem pewna, że ma swoich zwolenników (zamiast: idioci!).
W ten sposób można dać do zrozumienia, że dzieło to w naszych oczach nie
znajduje uznania. Trudno jednakże krzyknąć: „nic, bo nie!". Jest to raczej argument
dziecinny. Warto natomiast swój sąd udowodnić, czyli kolejno omówić
różne warstwy utworu.
Informacje o filmie (tytuł, reżyser, aktorzy, gdzie i kiedy oraz przez kogo
emitowany).
Oceny i omówienia:
- Ogólne wrażenie.
- To, co w filmie szczególne (innowacje).
- Gra aktorska (najlepsi - najgorsi).
- Stroje, obrazy, scenografia.
- Muzyka.
- Kompozycja utworu.
- Ocena pracy reżysera.
Wypowiedzi krytyków jako argumenty (zgadzam się lub nie).
Podsumowanie - ostateczna ocena.
Przykład
Napisz recenzję wybranego przedstawienia teatralnego, które obejrzysz w telewizji
czy w teatrze.
F >dpowledi
Recenzja - to gatunek dziennikarski, znany przede wszystkim z prasy i Internetu,
ale też radia czy telewizji. Pisanie recenzji uczy krytycznego odbioru dzieła,
własnego spojrzenia, znajdowania argumentów na poparcie własnych tez.
Typy recenzji:
• informacyjna - nastawiona na informacje, fakty, opisy, streszczenia;
• krytyczna - nastawiona na ocenę dzieła lub wydarzenia;
• felietonowa i eseistyczna - daje autorowi dużo więcej swobody, podkreśla
„ j a " autorskie, pozwala na dygresje niezwiązane z głównym tematem.
Recenzja powinna zawierać
• Elementy informacyjne:
- tytuł, nazwisko autora (reżysera, scenarzysty, pisarza), aktorów, kompozytora,
scenografa, operatora zdjęć itp.;
- streszczenie fabuły;
- informację o miejscu, gdzie odbywała się projekcja, wystawa lub koncert.
• Elementy oceniające - Twoje zdanie na temat recenzowanego dzieła:
- informację o tym, co Ci się podoba, a co nie - i dlaczego;
- informację o tym, jakie dostrzegasz elementy nowatorskie, innowacyjne,
oryginalne - a co powiela powtarzane wcześniej schematy;
- informację o tym, jakie masz zdanie o konkretnych elementach dzieła (grze
aktorskiej, sposobie prowadzenia akcji, stylu, temacie) - i jak oceniasz całość.
Czego w recenzji nie powinno zabraknąć?
• Zdań wartościujących (Nie byto dobrym pomysłem obsadzenie w roli
głównej..., Po trzymającym w napięciu spektaklu zakończenie wydało się
nijakie i nużące).
Masz prawo do własnego zdania, ale uważaj - jeśli napiszesz, że Andrzej
Stasiuk to grafoman, Jerzy Duda-Gracz nie potrafi malować, a Andrzej
Wajda kręcić filmów - narazisz się na śmieszność.
• Argumentów potwierdzających własne zdanie.
• Podkreśleń, że to subiektywna ocena piszącego (Moim zdaniem...; Uważam,
że...; Można się ze mną nie zgadzać, ale sądzę, iż...; Nie potrafię się
przekonać do...).
• Szerszego spojrzenia na omawiane dzieło - umiejscowienia go w kontekście
całego dorobku reżysera, malarza czy pisarza, konkretnego nurtu, dzieł o podobnej
tematyce, podobnym stylu, atmosferze epoki, w jakiej powstał itp.
• Odwołań do ocen innych recenzentów i krytyków.
Przygotowując recenzję przedstawienia obejrzanego w telewizji, zwróć uwagę
na kilka istotnych różnic między tego rodzaju przedstawieniem a sztuką odgrywaną
w teatrze!
Zauważ kilka przełomowych rozwiązań: rejestrowanie przedstawień na
taśmie umożliwiające powtórki spektakli, potem montaż i realizacja w kolorze,
wyjścia w plener i tzw. dokrętki filmowe. Technika telewizyjna daje reżyserowi
naprawdę duże możliwości, ale niebezpiecznie zbliża teatr do filmu, co
zarzucano od początku.
Specyfikę teatru telewizyjnego uchwycić można dzięki tradycyjnym, ale
zależnym od nowoczesnego medium środkom teatralnym. Ze względu na
płaskość i ramy ekranu łatwiej realizuje się kameralną klasykę dramaturgiczną.
Oczywiście otwarte przestrzenie są możliwe do zaprezentowania, bo
kamera swobodnie przenosi obraz, pojawiają się dokrętki filmowe, plener,
bujna przyroda, zabytkowe budowle. Jednak najbardziej typowe dla telewizyjnego
widowiska jest nasilenie zbliżeń i półzbliżeń, częste portrety, dokładne
studiowanie twarzy. Wytwarza się atmosfera intymności, widzowi
wydaje się, że aktor mówi wprost do niego. Pełny jest tylko kontakt wzrokowy
i słuchowy - podstawowe cechy widowiska, ale nie ma wspólnoty przeżyć,
jak w trakcie teatru żywego planu. Dla wielu aktorów to odczuwalny
brak szczególnego napięcia wewnętrznego, natchnienia, które osiąga się,
czując oddech publiczności. Aktorstwo w spektaklach telewizyjnych wymaga
doskonałej techniki, umiejętności pokazania bogactwa stanów psychicznych,
perfekcyjnej mimiki - znaczących poruszeń brwiami, policzkami, ustami.
Według Hanuszkiewicza:
Autentycznym bohaterem spektaklu telewizyjnego jest twarz człowieka,
w niej, w jej oczach, zmarszczkach, oddechu skupia się cały wyraz.
Bardzo istotny jest gest, raczej drobny, a nie szeroki, bo nie tylko uzupełnia,
ale też znaczy. Najważniejsza jest oczywiście semantyka słowa, niezależnego
od kamery, choć wspomagając się techniką, można wykorzystać niuanse fonetyczne,
szept, nawet czytelne poruszanie ustami. W telewizji nie nadużywa się
charakteryzacji, bo aktor maksymalnie pokazuje swoja twarz. Oczy oddają
uczucia, potok myśli, pustkę, stosunek do innych postaci i wypowiedzi, pomagają
w monologu wewnętrznym. Tak aktor porozumiewa się z niewidzialną
publicznością.
Zbliżenie wymaga też troski o detal przy tworzeniu kostiumów. Wszelkie
klamry, guziki, rękawy stanowią wyzwanie i pole do popisu dla kostiumologa.
Rekwizyty, czyli przedmioty, które w danej scenie tracą swe podstawowe znaczenie,
przez zbliżenie kamery skupiają uwagę - dołączają do najważniejszych znaków.
Ograniczoną rolę pełnią światło i muzyka. Wpływają na nastrój, ale raczej
są stonowane, jedynie uzupełniają widowisko, inaczej niż na „żywej scenie".