Charakterystyka
Ten typ wypracowań wyćwiczyliście w gimnazjum. W liceum charakterystykę
pisze się rzadko, ale kilku bohaterów z pewnością musi się jej doczekać. Na
przykład Roland - rycerz średniowieczny, potem Konrad Wallenrod, Andrzej
Kmicic czy Stanisław Wokulski. Za to często zdarza się temat, którego realizacja
skupia się wokół danej postaci i wówczas praca bywa rozprawką z elementami
charakterystyki. Dobrze jest zatem wiedzieć, jakie są niepodważalne elementy
tej formy pracy, dobrze jest swobodnie nimi manewrować. Oto stary, może
nieco wytarty, ale wciąż przydatny plan charakterystyki:
• Przedstawienie postaci.
• Cechy zewnętrzne (wygląd).
• Cechy psychiczne (osobowość, wnętrze, przeżycia).
• Stosunek do świata (ludzi, zwierząt).
• Ocena postaci.
Punkt 1.
to „ankieta personalna". K im dana osoba jest dla nas? Czy to bohater literacki?
Jeśli tak, należy podać jego książkowy adres (tytuł, autor). Kim jest? Gdzie
mieszka? Czy wiemy coś o jego wieku, rodzinie, majątku? Informacje te wbrew
pozorom bywają ważne! Np. niektórzy pisarze pozbawiają swoje postacie
nazwisk, by ukazać, że przezywają one los każdego człowieka. Bohater Procesu
Franza Kafki nazywa się Józef K. Można spotkać bohatera X, Człowieka
lub przeciwnie, hiszpańskiego arystokratę o niezliczonej ilości imion i tytułów.
A zatem ankieta personalna jest ważna.
Punkty 2. i 3.
są nie tylko rejestrem informacji. Śmiało możemy pokusić się o przedstawienie
własnych emocji. Do uwag, że ktoś jest chudy, piegowaty, rudawy, ma
zeza, a w dodatku kłamie, jest lizusem, jest chytry, bez skrupułów - dodajemy,
że jest to postać, której nikt normalny nie znosi. Jeśli czyn postaci świadczy
o jakiejś zalecie lub wadzie, możemy przecież za ten czyn omawianą osobę
podziwiać lub potępiać.
Punkt 4.
jest także ważny. Wiele mówi o postaci jej stosunek do otoczenia. Może być
przecież siłą twórczą, która stwarza nastrój, atmosferę. Może być jednostką
niszczącą. Często miarą wartości jest wkład w otaczający nas świat. To samo
dotyczy postaci literackich.
Zakończenie charakterystyki
nie powinno sprawiać nikomu kłopotu. Po powyższych rozważaniach jest jasne,
czy uznajemy osobę z książki rodem za ideał i wzór postępowania, czy przeciwnie
- jest to typowy czarny charakter, który tak nam zalazł za skórę, żc uparcie
nie zauważamy w nim ani cienia ludzkiej cechy. Można urozmaicić zakończenie
„spojrzeniem" w przyszłość.
Używamy następujących zdań:
• Mam nadzieję, że w przyszłości...
• Myślę o przyszłości bohatera...
• Kiedyś na pewno zrozumie swój błąd...
• Czy za kilka lat X inaczej spojrzy na...
• Gdybym mogła dopisać dalszy ciąg utworu...
• Co będzie dalej?
• Czas pokaże, czy opłaca się takie postępowanie.
Powiedzieliśmy sobie, że częściej niż z charakterstyką będziemy mieć do czynienia
z rozprawką z elementami charakterystyki. Kiedy to będzie? Wówczas, gdy
trzeba oceniać czyjeś postępowanie, gdy będziemy opisywać swojego ulubionego
bohatera literackiego lub filmowego. Na przykład w temacie: Patriota czy
zdrajca - rozważania o Konradzie Wallenrodzie albo Stanisław Wokulski - romantyk
czy pozytywista? Podobna sytuacja może nastąpić, gdy będziemy rozprawiać
na temat dawnego pojęcia, np. odwagi, a argumentem lub wyjaśnieniem
będzie ta cecha w przypadku jakiejś osoby. A zatem - potrzebne nam są
elementy charakterystyki, np. tylko niektóre cechy charakteru. Może się zdarzyć,
że potrzebny będzie tylko punkt dotyczący cech wyglądu. Jaki to może być
temat? - pomyśli ktoś zdumiony. A na przykład: Mój ideał piękna czy Najpiękniejsza
dziewczyna, jaką spotkałem łub o niej czytałem.
Uwaga!
Co zrobić, jeśli w książce brak rysopisu
postaci?
Czy ominąć punkt 2.? Wiemy zaledwie,
że jest to osoba o raczej przyjemnej
powierzchowności i wystarczy.
Nie należy w takiej sytuacji
opuszczać punktu 2., lecz skorzystać
z wtasnej wyobraźni. Czytając
powieść, z catą pewnością
stworzyliśmy sobie bohatera. Nasza
imaginacja data wygląd postaci
- i śmiato możemy ją opisać.
Przyda nam się tu słowo: konkretyzacja
(czyli taki obraz, który wytworzyliśmy
w głowie).
• Główny bohater jawi mi się
jako...
• Zawsze wyobrażałam go (ją)
sobie jako...
• Autor nie podaje rysopisu postaci,
lecz myślę, że ...
• Aktor, grający główną postać tej
książki, musiałby następująco
wyglądać...
• Jak widzę mojego bohatera? Oto
portret...
Słowo o kolejności
Nie trzeba żelazną ręką trzymać
się podanego planu. Można wizję
zewnętrzną przesunąć na koniec
swojej pracy, a wyeksponować
cechy charakteru. Można najpierw
opracować stosunek bohatera do
świata, a potem jako wnioski podać
cechy charakteru, które z tych
czynów wynikają.
Uwaga-terminy!
Charakterystyka bezpośrednia
- to wszystko to, co autor bezpośrednio
mówi o swoim bohaterze.
Wszelkie fragmenty typu: „Byt to
cztowiek wysoki, szczupty o szlachetnej
twarzy" lub „Była odważną
kobietą, mówita wprost, o co jej
chodzi" - są właśnie charakterystyką
bezpośrednią.
Możemy więc śmiało stwierdzić:
• Autor bezpośrednio nakreśla
cechy takie jak...
• Z charakterystyki bezpośredniej
bohatera wynika, że...
Charakterystyka pośrednia
to zupetnie co innego. Jest to takie
opisanie bohatera, w którym autor
nie podaje cech postaci wprost,
lecz opisuje czyny. My zaś na podstawie
działań tego, co dana osoba
robi, wnioskujemy jej cechy
charakteru.
Na przykład:
• pomógł staruszce robić zakupy
- jest grzeczny i dobrze wychowany.
• Ukradt coś-jest nieuczciwy itd.